Iris van Heesch: "Eigenlijk gek dat het grootste deel van het culturele aanbod niet toegankelijk is voor juist de mensen die er extra baat bij hebben"

Vanuit de gedachte dat dit beter geregeld kan worden richtte Iris Stichting Onbeperkt Genieten op: "Uit eigen ervaring weet ik hoe belangrijk het is dat cultuur toegankelijk is, want je krijgt zoveel energie van een fijne theatervoorstelling of een bezoek aan een museum. En die meerwaarde is nog zoveel groter als je ziek bent."

Kun je daar meer over vertellen?

"We weten allemaal hoe belangrijk kunst en cultuur zijn voor je welbevinden en welzijn, daar zijn alle onderzoeken die de afgelopen jaren gedaan zijn over eens. Maar dan is het eigenlijk gek dat het grootste deel van het culturele aanbod niet toegankelijk is voor juist de mensen die er extra baat bij hebben. Veel culturele instellingen worden ook vanuit overheidssubsidies, en dus maatschappelijke gelden, gesteund. Dan zouden zij zich juist extra moeten inspannen om ook in brede zin toegankelijk te zijn, niet alleen dat de letterlijke drempels voor de deur beslecht zijn, maar ook onzichtbare drempels verminderd worden. Juist omdat het onzichtbaar is, wordt de urgentie en noodzaak minder gevoeld dan bijvoorbeeld bij zichtbare gevolgen."

Wat bedoel je met onzichtbare drempels?

"Bij iemand die bijvoorbeeld in een rolstoel zit, is het direct zichtbaar dat een trap bijvoorbeeld niet toegankelijk is en dat er een alternatief nodig is. Voor iemand die evenwichtsproblematiek heeft als gevolg van hersenletsel, en diezelfde trap niet op kan lopen, is het niet evident dat er een alternatief nodig is. En dat stuit, vaak onbewust, op onbegrip en weerstand. Toen ik zes jaar geleden met Onbeperkt Genieten begon zei iemand eens tegen me, "je wilt dus eigenlijk een soort VIP behandeling voor mensen". Uit zo’n uitspraak blijkt het onbegrip voor wat het betekent om met overprikkeling door het leven te gaan."

Wat doet de stichting precies?

"We adviseren, trainen en begeleiden medewerkers van onder andere musea, theaters en podia zodat ze in staat zijn om hun aanbod ook prikkelarm(er) aan te bieden. We beheren De Prikkelarme Cultuuragenda, deze is tot stand gekomen met steun van de Hersenstichting. Hierop staat al het prikkelarme aanbod in de Nederlandse cultuursector wat goed georganiseerd wordt. We plaatsen hier geen aanbod wat niet eerst getoetst is. Zo garanderen we bezoekers dat ze ook echt onbezorgd een fijne culturele ervaring krijgen. Naast de trajecten met de culturele organisaties voor prikkelarm cultuuraanbod houden we ons bezig met prikkelvriendelijk cultuureducatie. Daarvoor trainen we kunstvakdocenten om voor leerlingen in het speciaal onderwijs ook de cultuurlessen prikkelvriendelijk aan te bieden. Zodat leerlingen toch in het onderwijs al in aanraking komen met kunst- en muziekonderwijs. Dat is voor de ontwikkeling van het kind ook ontzettend belangrijk."

Voor wie is prikkelarm cultuuraanbod eigenlijk bedoeld?

"Eigenlijk voor iedereen die om wat voor reden dan ook nu niet naar het museum of theater kan, omdat er simpelweg te veel prikkels of onzichtbare drempels zijn. We maken geen onderscheid tussen specifieke aandoeningen of ziektes, omdat we erin geloven door aan de kant van culturele organisaties de juiste randvoorwaarden te creëren de drempels voor veel mensen verlaagd worden. Door juist vanuit een breder perspectief naar de faciliteiten bij een culturele organisatie te kijken, zien we dat het aanbod toegankelijk wordt voor een grotere groep mensen dan wanneer je alleen vanuit specifieke hokjes van aandoeningen werkt. Ik geloof in een doelgroep overstijgend aanpak omdat we daarmee impact kunnen maken. Bezoekers ervaren zo dat ze echt weer kunnen meedoen en niet dat er in het kader van 'zorg' een incidenteel uitje is georganiseerd."

Je hebt vast veel bijzondere momenten meegemaakt!

"De afgelopen jaren heb ik veel bijzondere momenten mogen ervaren, en ik kan er eigenlijk niet eentje kiezen die er bovenuit steekt. Maar om er dan toch een te kiezen: in 2018 organiseerden we een reeks van prikkelarme concerten in Nijmegen. Bij het tweede concert was er een ouder stel waarvan de vrouw 10 jaar daarvoor een hersenbloeding had gehad. Voor die tijd bezochten zij samen veel concerten maar na die gebeurtenis waren de prikkels voor haar gewoon veel te veel. Ze vond het dan ook erg spannend om weer naar een live concert te gaan. Toen het eerste lied begon zag je de tranen over haar wangen lopen en wat bleek: ze was zo ontzettend ontroerd en geraakt om weer muziek te kunnen beleven. Ze zijn dan ook de rest van de concerten trouwe bezoekers gebleven. Het is heel bijzonder om zo’n ervaring weer mogelijk te maken, en ik blijf er dan ook voor pleiten dat artiesten zich dit ook gaan realiseren."

Wat is je droom?

"De toekomstdroom is dat prikkelarm aanbod in de cultuursector erbij hoort. Dat ieder museum prikkelarme bezoekuren heeft, elk theater ook jaarlijks een aantal prikkelarme voorstellingen programmeert en bij festivals er standaard een rustruimte is en ook prikkelarme concerten geprogrammeerd worden. Het is niet realistisch om te verwachten dat we een prikkelarme samenleving krijgen, maar meer prikkelarme momenten mogen er zeker zijn. Niet alleen binnen de cultuursector, maar ook in bredere zin. Door meer prikkelarme momenten in bijvoorbeeld de horeca en detailhandel maar ook in de zorg, maak je het meedoen in de samenleving voor een heleboel mensen weer mogelijk. En als mensen weer mee kunnen doen, zorgt dat voor meer betekenis in iemands leven en minder eenzaamheid als gevolg. De impact is als het ware een olievlek die op veel meer manieren betekenisvolle gevolgen heeft, niet alleen voor het individu dat weer mee kan doen maar ook in bredere maatschappelijke zin."